Obszar i specyfika ekomuzeum
Inicjatywa realizowana jest na obszarze i w okolicach miejscowości Lutowiska – siedziby gminy bieszczadzkiej:  jednej z największych obszarowo w Polsce;  najsłabiej zaludnionej; zalesionej w ponad 90%; w całości należącej do Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”;  na jej terenie znajduje się siedziba i większa część Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Jednak z racji na zdecydowanie partnerski charakter przedsięwzięcie powiązane jest z wieloma podobnymi działaniami w całych Bieszczadach, a także przygranicznymi obszarami Słowacji i Ukrainy.

Na specyfikę Ekomuzeum wskazuje już sama jego nazwa i logo. Elementem wyróżniającym je spośród innych inicjatyw jest wielokulturowość, a dokładniej trójkulturowość. Nazwa Trzy Kultury odnosi się do czasów sprzed II wojny światowej, kiedy Lutowiska zamieszkiwane były przez żyjących zgodnie Żydów, Ukraińców i Polaków. Wydarzenia historyczne bezpowrotnie tę harmonię zniszczyły. Najpierw eksterminacja Żydów podczas okupacji hitlerowskiej, później działalność UPA oraz akcja „Wisła” po wojnie i wysiedlenie ludności ukraińskiej sprawiły, że rdzenna społeczność Lutowisk przestała istnieć, zniszczona została również większość obiektów kultury materialnej. Z trzech świątyń pozostał kościół rzymskokatolicki, ruiny synagogi i cerkwisko (zachowały się jedynie dzwony cerkiewne), pozostały 3 cmentarze.

Troistość czy też potrójność można zresztą zauważyć także w trójwymiarowej przestrzeni Ekomuzeum. Lutowiska otoczone są przez jedne z najpiękniejszych w Bieszczadach panoramy 3 pasm górskich: Połonin, Otrytu i Ostrego. Przez miejscowość przepływają 3 potoki (Filówka, Lutowiska i Smolniczek). Wyróżnikiem gminy jest też trójstyk granic Polski, Słowacji i Ukrainy. Ekomuzeum łączy ponadto w całość trójki elementów uznawane powszechnie za odrębne: przeszłość, teraźniejszość i przyszłość oraz naturę, człowieka i świat duchowy. 

Celem Ekomuzeum jest aktywna ochrona i wykorzystanie dziedzictwa historyczno-przyrodniczego do tworzenia miejsc pracy w oparciu o kompleksowy produkt ekoturystyczny i produkty lokalne; integracji i zaangażowania mieszkańców, lokalnych instytucji i firm w działania na rzecz zrównoważonego rozwoju miejscowości i jej okolic; wzbogacenia oferty edukacyjnej dla dzieci, młodzieży oraz osób dorosłych a także zachęcenie mieszkańców i przyjezdnych do wnikliwszego poznania i poszanowania innych niż własna kultur, tradycji i religii.

Opis Ekomuzeum
Struktura Ekomuzeum „Trzy Kultury”
I.    Infrastruktura:
1.    Oznakowana 13-kilometrowa ścieżka historyczno-przyrodniczej wokół Lutowisk. Po wykonaniu przez pracowników Nadleśnictwa Lutowiska robót ziemnych na trasie zainstalowaliśmy kierunkowskazy oraz 14 tablic informacyjnych. Teren wokół atrakcji historycznych i przyrodniczych został uporządkowany przez uczniów Zespołu Szkół i pracowników Gminy, powstała niezbędna infrastruktura: 14 drewnianych ławek oraz 2 zadaszone wiaty i miejsce na ognisko. W drodze konkursu wybrano logo Ekomuzeum (nadesłano 9 projektów).
2.    Kilkadziesiąt atrakcji historycznych i przyrodniczych – w większości oznakowanych tablicami – m. in.:  miejsce po dawnym dworze; arboretum przyszkolne (zapoznanie z typowymi dla Bieszczadów gatunkami zwierząt i roślin);  kirkut – drugi co do wielkości cmentarz żydowski w Bieszczadach;  cerkwisko i cmentarz greckokatolicki;  kilka chyży bojkowskich – dawnych domostw Bojków; ruiny synagogi;  dawne kino „Strażnica”;  stara szkoła polska;  stara szkoła żydowska;  neogotycki kościół p.w. św. Stanisława Bpa;  pomnik na cześć Żydów pomordowanych przez hitlerowców podczas II wojny światowej;  4 punkty widokowe na pobliskich wzgórzach;  szlak filmowców – miejsce, w którym kręcono zdjęcia do filmu Jerzego Hoffmana „Pan Wołodyjowski”, kilka siedlisk roślin i zwierząt.
3.    Stałe i czasowe ekspozycje prezentujące przyrodę, historię i kulturę Lutowisk i okolic – z lokalną przyrodą można zapoznać się obecnie w Ośrodku Informacyjno-Edukacyjnym Bieszczadzkiego Parku Narodowego; przygotowywana jest ekspozycja  historyczno-kulturowa, która ma się mieścić w jednej z nielicznych chyż – chałup bojkowskich.
4.    Stała ekspozycja bieszczadzkich produktów lokalnych (rękodzieło, sztuka, przetwory spożywcze i inne produkty) – w Bieszczadzkim Centrum Promocji i Certyfikacji Produktu Lokalnego w Lutowiskach.
5.    Baza noclegowa – 15 miejsc w pensjonacie Chata „Magoda” (wysoki standard), 25 miejsc w Ośrodku Informacyjno-Edukacyjnym Bieszczadzkiego Parku Narodowego (średni standard); 56 miejsc w schronisku młodzieżowym przy Zespole Szkół w Lutowiskach (standard turystyczny) oraz kilkadziesiąt miejsc w kilku gospodarstwach agroturystycznych.
6.    Baza gastronomiczna – stołówka Zespołu Szkół w Lutowiskach; Kawiarnia-Galeria „U Biesa i Czada”; Bar „Ryś” – dostępne są już pojedyncze potrawy regionalne, których asortyment będzie systematycznie wzbogacany.

Ludzie i usługi:
1.    Usługi Przewodników po Ekomuzeum - 11 mieszkańcow Lutowisk i okolic wzięło udział w 4 prowadzonych przez specjalistów warsztatach o tematyce przyrodniczo-historycznej. Kilku z nich uzyskało certyfikaty Przewodników po Ekomuzeum „Trzy Kultury”.
2.    2-4 godzinne warsztaty rękodzielniczo-artystycznych: maskarskie, hafciarskie, tkackie, garncarskie, koralikarskie, koronczarskie, bibułkarskie, rzeźbiarskie.
3.    Prelekcje, warsztaty i wycieczki przyrodnicze pod kierunkiem pracowników naukowych Bieszczadzkiego Parku Narodowego oraz pracowników Nadleśnictwa Lutowiska.
4.    Wycieczki rowerowe, jazda konna, wędrówki na rakietach śnieżnych i nartach śladowych  pod kierunkiem wykwalifikowanych instruktorów, a także organizacja przejażdżek bryczką, kuligów i ognisk.
5.    Nauka wędkowania oraz przyrządzania potraw z ryb (na pobliskich stawach)
6.    Pokaz gaszenia ognia w wykonaniu Ochotniczej Straży Pożarnej z Lutowisk.

Cykliczne Imprezy promocyjne
1.    „Targi Końskie” nawiązujące do największych w Europie Środkowej przedwojennych targów bydła (lipiec).
2.    „W Krainie Wilka” – wyścigi psich zaprzęgów z imprezami towarzyszącymi (luty)’
3.    „Dzień Żubra”-czerwiec

1.    Informacja bezpośrednia o kompleksowej ofercie turystyczno-edukacyjnej Ekomuzeum: Gminnym Centrum Informacji w Lutowiskach (przy Urzędzie Gminy w Lutowiskach; tel. +13 461 03 13)
2.    Informacji na temat inicjatywy i tworzonego produktu ekoturystycznego Ekomuzeum „Trzy Kultury” na stronie www.trzykultury.org
3.    Informacja o produktach lokalnych: Bieszczadzkie Centrum Promocji i Certyfikacji Produktu Lokalnego w Lutowiskach; tel. +13 461 01 63)

Dzięki inicjatywie związanej z tworzeniem Ekomuzeum kilkudziesięciu spośród ośmiuset mieszkańców zaangażowało się w praktyczne działania związane z ochroną walorów przyrodniczych i kulturowych okolic, dając tym samym dobry przykład innym. Projekt miał niewątpliwy pozytywny wpływ na zmianę świadomości ekologicznej oraz na wzrost zainteresowania historią i kulturą okolicy. Wiele osób dopiero teraz dostrzega walory przyrodnicze i kulturowe miejsca, w którym żyją od wielu lat. 

Szczególne zaangażowanie w działania proekologiczne i ochronę dziedzictwa kulturowego obserwujemy wśród dzieci i młodzieży, gdyż w ramach projektu przeprowadzone zostały warsztaty: plastyczne oraz dziennikarskie dla uczniów Zespołu Szkół w Lutowiskach połączone z wycieczkami krajoznawczymi i  spotkaniami z ciekawymi ludźmi. Zdobytą wiedzę młodzież mogła wykorzystać w konkursach: plastycznych - na logo Ekomuzeum oraz ilustracje  do folderu; dziennikarskim oraz konkursie wiedzy dotyczącej historii i przyrody naszej miejscowości. W działaniach tych wzięło udział ponad 150 uczniów.

Ekomuzeum stanowi jeden z elementów Bieszczadzkiego Zespołu Architektoniczno-Przyrodniczego tworzonego w ramach działań Grupy Partnerskiej „Zielone Bieszczady” (współpracujemy obecnie z innymi ekomuzeami z terenu Bieszczadów)

Ekomuzeum „Trzy Kultury” w roku 2005 otrzymało Środkowoeuropejską nagrodę „Heritage Award” w kategorii „Lokalne inicjatywy na rzecz ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego” oraz certyfikat „Zielony Rower” przyznawany przez Fundację Bieszczadzką Partnerstwo dla Środowiska  inicjatywom, które:
•    przyczyniają się do ochrony dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego regionu oraz są zgodne z  ideą programu Zielony Rower – Greenway Karpaty Wschodnie
•    są atrakcjami turystycznymi dostępnymi dla turystów indywidualnych i grupowych
•    są rekomendowane przez Grupę Partnerską „Zielone Bieszczady”


Największy sukces
Sukcesem jest niewątpliwie pozyskanie dużej liczby znaczących  partnerów oraz wolontariuszy, bez których pomocy i zaangażowania w realizację projektu wiele działań nie mogłoby się udać. Na uwagę zasługuje też fakt powstania pierwszej w historii naszej miejscowości, atrakcyjnej pod względem kulturowym i przyrodniczym, ścieżki oraz oferty, dzięki którym Lutowiska przestaną być jedynie mało atrakcyjną turystycznie miejscowością tranzytową na drodze do Ustrzyk Górnych.

Plany perspektywiczne
Kontynuacją projektu będzie poszerzenie obszaru Ekomuzeum o miejscowości graniczące z Lutowiskami, co docelowo doprowadzi do powstania sieci ścieżek historyczno-przyrodniczych. Planujemy również wzbogacenie oferty turystycznej o przyjazne środowisku środki transportu oraz zorganizowanie przy szkolnym schronisku wypożyczalni sprzętu sportowo-turystycznego. Ważnym zadaniem jest też wyeksponowanie i udostępnienie odnalezionych przed kilkoma laty zabytkowych dzwonów cerkiewnych „Iwan” i „Michajło” – w tym celu ma zostać zrekonstruowana dawna dzwonnica. Sukcesywnie będziemy zajmować się renowacją lokalnych zabytków. Plany na przyszłość wiążą się także z organizacją cyklicznej imprezy, która łączyłaby elementy trzech kultur: polskiej, ukraińskiej i żydowskiej (obyczaje, taniec, śpiew, kuchnia itp.) pod nazwą „Trzy Kultury”.
W oparciu o zasoby Ekomuzeum powstanie również program całorocznych zajęć edukacyjnych dla dzieci i młodzieży Zespołu Szkół w Lutowiskach oraz scenariusze zajęć dla uczniów z innych regionów Polski, które będą wykorzystywane m.in. w ofercie zielonych szkół.

Partnerzy projektu.
Powstanie Ekomuzeum zainicjowała w roku 2004 kilkuosobowa grupa mieszkańców Lutowisk, ale pomysł nigdy nie zostałby zrealizowany, gdyby nie zaangażowanie wielu innych osób i instytucji oraz wsparcie sponsorów. Partnerzy:
Sektor publiczny:
1.    Zespół Szkół w Lutowiskach
2.    Gmina Lutowiska
3.    Nadleśnictwo Lutowiska
4.    Bieszczadzki Park Narodowy (BdPN)
5.    Ośrodek Informacyjno-Edukacyjny BdPN
6.    Gminne Centrum Informacji
7.    Muzeum Budownictwa Ludowego w Sanoku (MBL)
8.    Gminny Ośrodek Kultury w Lutowiskach

Sektor pozarządowy:
9.    Fundacja Bieszczadzka Partnerstwo dla Środowiska
10.    Grupa Partnerska „Zielone Bieszczady”
11.    Stowarzyszenie Społeczne „Dzieciom Bieszczadzkiej Szkoły w Zatwarnicy” (SSDBSZ)
12.    PanParks
13.    Bieszczadzkie Towarzystwo Cyklistów
14.    Bieszczadzki Oddział Towarzystwa Opieki nad Zabytkami
15.    Grupa Partnerska „Partnerstwo dla Ziemi Wadowickiej”
16.    Fundacja im. Heinricha Bolla (współpraca ze stypendystami przy realizacji projektu „Wielokulturowe Lutowiska”).

Sektor biznesu
17.    Studio Reklamy LOG-ART
18.    firma reklamowa „Krauz Studio”
19.    Firma Usługowo-Handlowa „Dzika Przyroda”
20.    Karpackie Centrum Turystyki Aktywnej „Zielony Rower” Przedsiębiorstwo Społeczne”
21.    Wydawnictwo Compass

 www.trzykultury.org